กาพย์ขับไม้

11    กาพย์ขับไม้

น. แบบคำประพันธ์คล้าย สุรางคนางค์ แต่มี ๙ วรรค วรรคละ ๔ คำ เช่น “จักแสดงพระเดช องค์ไทนฤเบศร ปิ่นเกล้า กรุงศรี ผ่านเทพอยุธยา เรืองเดชเดชา ทั่วทั้งธรณี อันตรายไพรี บ่อาจราวี ด้วยพระสมภาร” สำหรับขับประสานกับบัณเฑาะว์ ใช้ในการพระราชพิธีต่างๆ.  (เปลื้อง ณ นคร)

การขับไม้

“ขับไม้เป็นเครื่องดนตรีโบราณอย่างหนึ่ง  การบรรเลงมีคนขับคนหนึ่ง  คนสีซอสามสายประสานเสียงคนหนึ่ง คนไกวบัณเฑาะว์ให้จังหวะคนหนึ่ง  รวมเป็นสามด้วยกัน  ต้นตำราเห็นจะมาแต่อินเดีย  แต่ไทยเราถือว่าเป็นของสูงศักดิ์  มีได้แต่ของหลวง  แม้ในงานหลวงที่จะมีขับไม้ก็แต่ในงานสมโภชชั้นสูง  เช่นสมโภชพระมหาเศวตรฉัตร  สมโภชเจ้าฟ้า  แลสมโภชช้างเผือกเป็นต้น  ถ้าเป็นงานสมโภชชั้นสามัญก็หามีขับไม้ไม่  ยังถือเป็นประเพณีมาจนตราบเท่าทุกวันนี้

บทสำหรับร้องขับไม้ใช้กาพย์  แต่เดิมทีเดียวจะใช้กาพย์เรื่องใดเป็นบทขับไม้บ้างหาทราบชัดไม่  แต่ในขั้นกรุงรัตนโกสินทร์นี้ใช้แต่สองเรื่อง  คือถ้าเป็นงานสมโภชอย่างอื่นนอกจากสมโภชช้างเผือก  ใช้กาพย์เรื่องพระรถเสนเป็นบท เพราะเป็นคำถวายไชยอยู่ในกาพย์เรื่องนั้น  ถ้าเป็นการสมโภชช้างเผือกใช้กาพย์ขับไม้สำหรับสมโภชช้างเผือกอีกเรื่องหนึ่ง  ซึ่งเข้าใจว่า (กรมหมื่นศรีสุเรนทร์ทรง)แต่งเมื่อในรัชกาลที่หนึ่ง    ก่อนหน้านั้นเห็นจะใช้กาพย์ห่อโคลงสรรเสริญเจ้าพระยาช้างเผือกซึ่งพระศรีมโหสถแต่งเมื่อแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช   กาพย์ขับไม้สมโภชช้างเผือกแลสมโภชพิเศษ  เช่นสมโภชพระปฐมเจดีย์  ยังมีบทอื่นแต่งขึ้นในชั้นหลังอีกบ้าง  แต่บทขับไม้งานประจำตามแบบคงใช้แต่กาพย์เรื่องพระรถเสนเรื่องเดียว

แต่ลักษณะการพิธีที่มีขับไม้ในชั้นหลังนี้  เช่นสมโภชพระมหาเสวตรฉัตรในงานพระราชพิธีฉัตรมงคลก็ดี  ฤาสมโภชช้างเผือกก็ดี  เริ่มด้วยพราหมณ์อ่านฉันท์ดุษฎีสังเวย  มีสี่ลาเป็นกำหนด  อ่านเกือบชั่วโมงหนึ่งจึงจบ  ครั้นจบดุษฎีสังเวยแล้ว  พราหมณ์ก็เบิกแว่นเวียนเทียน   ในขณะที่กำลังเวียนเทียนนั้นเป็นเวลาลงมือขับไม้  พอเวียนครบสามรอบแล้วก็เสร็จพิธี  ถึงเวลาเลิกขับไม้  ก็ทำนองที่ร้องขับไม้นั้นร้องช้า  เมื่อเวลาที่ขับไม้ในงานพิธีมีน้อยดังแสดงบรรยายมา   ก็ไม่ต้องใช้บทยาวเลย  เป็นเหตุให้พนักงานขับไม้ท่องบทไว้เพียงตอนที่หนึ่ง  ที่เรียกว่า “ขึ้นเรือนหลวง” ตอนเดียว  แลขับช้ำอยู่เพียงเท่านั้น    หนังสือบทขับไม้เดิมก็เลยลี้ลับไป  (http://www.oknation.net/blog/nadon/2009/12/22/entry-2)

11 11กาพย์ขับไม้เรื่องพระรถ

ตัวอย่างและแผนผังกาพย์ขับไม้ห่อโคลง

กาพย์ขับไม้พระรถ    กาพย์ขับไม้ห่อโคลง    โคลงขับไม้ของเก่า

11

Advertisements

ใส่ความเห็น

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Connecting to %s